Ons Bewustzijn is volstrekt mysterieus. Wetenschap geeft honderden theorieën maar geen definitieve conclusies. In Yoga wordt er op zeer verschillende wijzen tegen bewustzijn aangekeken. Allereerst wat Patanjali erover zegt vanuit de Samkhya filosofie in de eerste paar yoga-sutra’s (2-4):
2. Yoga is het tot rust brengen van de wervelingen in “datgene wat substantie geeft aan ons bewustzijn” (Citta)
3. Dan is de waarnemer gevestigd in zijn ware zelf.
4. In alle andere omstandigheden is er identificatie met de wervelingen.
Aan Boeddha worden vele inzichten over bewustzijn toegeschreven. De meest uitgebreide vorm (Yogacara) kent een meervoudige gelaagdheid:
– Lichaam
– Zintuigen (oog, oor, neus, tong, tast)
– Kennende geest (inclusief gevoelen en denken)
– Denkende geest
– Pakhuis bewustzijn (Alaya-vijnana)
– Eenheidsbewustzijn (Param-Alaya)
Het inzicht van an-atman (geen zelf) geeft hierbij een ander licht op bovenstaande yoga-sutra’s, maar is daarmee niet onverenigbaar. Het begrip “waarnemer” wordt hiermee van subject ook object en tijdelijk.
Vigyan Bhairav yoga houdt zich bezig met kennis en zelfonderzoek naar de aard van bewustzijn. Ik gebruik hier de 112 meditatietechnieken uit de Vijñāna-bhairava-tantra voor. De sanskrit woorden worden in het westen op verschillende manieren geschreven. Ik gebruik voor mijn vorm van yoga de meeste simpele en directe spelling.
Op deze site heb ik een eigen hertaling opgenomen van de oeroude tekst. De hertaling is gebaseerd op de versie van Swami Lakshmanjoo zoals gepubliceerd in “zen zin, zen onzin” van Paul Reps. Osho schreef er zijn meesterwerk over “The Book of Secrets” (Nederlandse vertaling “Het boek der geheimen”).
Vijnana betekent ‘bewustzijn’, ‘inzicht’, ‘begrip’ of ‘onderscheidend vermogen’. Bhairava komt voort uit het woord bhīru, wat ‘angstaanjagend’ betekent. Bhairava betekent ‘verschrikkelijk angstaanjagende vorm’ en staat ook bekend als degene die angst vernietigt of degene die boven angst staat (one who is beyond fear). Bhairava staat als Kala Bhairava aan het hoofd van een hele familie archetypen. Kala betekent tijd en Kala Bhairava daarmee “Meester van Tijd” (Lord of Time).
In de betekenis van “Bewustzijn van de Meester van Tijd” geeft Vigyan Bhairav Yoga een mooie verbinding met mijn onderzoek in de theoretische natuurkunde naar de essentie van Tijd en Ruimte of ruimte-tijd.
Hierbij mijn Nederlandse versie van de Vigyana Bhairava.
Vigyan Bhairav Yoga is een weg van zelfonderzoek en bron van kennis en inzicht. Al mijn werk komt voort uit deze meditatieve vorm van onderzoek.
Voor een overzicht van 350 verschillende visies op bewustzijn zie onderstaand new scientist stukje:
Landscape of consciousness oktober 2025